Relyatsion model. Relyatsion algebra, asosiy operatsiyalar. Munosabatlar nazariyasi

Abrorjon Dilshodov; Ismatilla To’xtamamatov

Авторы

Abrorjon Dilshodov Farg‘ona davlat texnika universiteti
Ismatilla To’xtamamatov Farg‘ona davlat texnika universiteti

Annotatsiya

Ushbu maqola relyatsion ma'lumotlar bazalarining nazariy asoslarini — relyatsion model, relyatsion algebra va munosabatlar nazariyasini — o'z ichiga oladi. Maqolada Edgar Frank Codd tomonidan 1970-yilda taklif etilgan relyatsion modelning kelib chiqishi, uning asosiy tushunchalari (munosabat, atribut, kortej, domen, kalit) va matematikaviy asoslari batafsil yoritilgan. Relyatsion algebraning sakkizta asosiy operatsiyasi — tanlash (σ), proyeksiya (π), birlashtirish (∪), kesishish (∩), ayirish (−), dekart ko'paytma (×), join (⋈) va bo'linish (÷) — nazariy ta'rif va misollar orqali tushuntirilgan. Bundan tashqari, munosabatlar nazariyasining muhim qismi bo'lgan normallash jarayoni va uning asosiy bosqichlari (1NF, 2NF, 3NF, BCNF) ko'rib chiqilgan. Maqola relyatsion algebra bilan SQL tili o'rtasidagi bog'liqlikni ham yoritib, nazariy bilimlarni amaliy qo'llash bilan bog'laydi. Maqola ma'lumotlar bazasi fani bo'yicha ta'lim olayotgan talabalar uchun mo'ljallangan bo'lib, MySQL va boshqa relyatsion MBBT larni chuqurroq o'rganishga nazariy zamin yaratadi.

Kalit so'zlar: relyatsion model, relyatsion algebra, munosabat, kortej, atribut, tanlash, proyeksiya, join, normallash, SQL.

Библиографические ссылки

1. Abror, D. (2025). Relatsion va norelyatsion (nosql) maʼlumotlar bazalarining taqqoslanishi. International journal of integrated sciences, 1(1).

2. Sherdil o’g’li, M. B., & Dilshodjon o’g’li, D. A. (2025). Ma’lumotlar bazasida indekslash va so ‘rovlarni optimallashtirish. Scientific and practical research of the 21st century, 1(1).

3. Jaxongir o’g’li, K. S., Nuriddinjon o’g’li, O. O., & Dilshodjon o'g'li, D. A. (2025). Ma’lumotlar bazasidan foydalanishda keng tarqalgan xatolar va ularni bartaraf etish. Education and science yesterday and today, 1(1).

4. Dilshodjon ogli, D. A. (2025). Ma'lumotlar bazalarida sun'iy intelekt yordamida natijalarni bashorat qilish. Shokh Articles Library, 1(1).

5. Nodirbek, S., & Abrorbek, D. (2025). Ma'lumotlar bazasining xavfsizligi va kirish nazorati. Scientific and practical research of the 21st century, 1(1).

6. Dilshodjon o’g’li, D. A. (2025). Nosql tizimlari va katta hajmdagi ma’lumotlarni boshqarishdagi ahamiyati. Scientific and practical research of the 21st century, 1(1).

7. Feruzbek, M., & Abrorbek, D. (2025). SQL VA NOSQL MA’LUMOTLAR BAZALARINI TAQQOSLASH: ARXITEKTURA, SAMARADORLIK VA QO ‘LLANISH JIHATLARI. SCIENTIFIC AND PRACTICAL RESEARCH OF THE 21ST CENTURY, 1(1).

8. Shohzamon, Y., & Abrorbek, D. (2025). MA’LUMOTLAR BAZASI VA FAYL TIZIMLARI O ‘RTASIDAGI FARQ. SCIENTIFIC AND PRACTICAL RESEARCH OF THE 21ST CENTURY, 1(1).

9. Abrorbek, D. (2025). Ma’lumotlar bazasida xavfsizlik va sql injection. education and Science yesterday and today, 1(1).

10. Sevinch, H., & Abrorbek, D. (2025). SQL select so ‘rovlari bilan ishlash. ma’lumotlarni saralash. where, and, or, not operatorlaridan foydalanish. education and science yesterday and today, 1(1).

11. Ozodbek, X., Qosimjon, S., Otabek, A., & Abrorjon, D. (2025). Taqsimlangan ma’lumotlar bazalari va ularning kompyuter tarmoqlaridagi ahamiyati. Scientific and practical research of the 21st century, 1(1).

12. UniPublish, M. C. H. J. (2025). Ma’lumotlar bazasida saralash va filtrlashning nazariy asoslari. Taraqqiyot Spektri, 1(12), 86-91.