Wi-Fi 6 va Wi-Fi 7 texnologiyalarining samaradorligi
Ushbu maqolada Wi-Fi 6 va Wi-Fi 7 texnologiyalarining kundalik hayotdagi foydasi va samaradorligi haqida gap boradi. Hozirgi kunda telefon, noutbuk, smart televizor kabi ko‘plab qurilmalar internetga ulanadi va eski Wi-Fi tarmoqlari ba’zan sekin ishlaydi yoki uzilib qoladi. Wi-Fi 6 texnologiyasi bir vaqtning o‘zida ko‘p qurilmalarni ulashga yordam beradi va internet tezligini barqaror qiladi. Wi-Fi 7 esa bundan ham tezroq bo‘lib, ayniqsa onlayn o‘yinlar o‘ynash, video ko‘rish va katta fayllarni yuklashda juda qulay. Maqolada ushbu ikki texnologiya o‘rtasidagi farqlar oddiy misollar bilan tushuntiriladi. Shuningdek, ularning uy, ofis va o‘qish joylarida qanday foyda berishi ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: Wi-Fi 6, Wi-Fi 7, simsiz internet, tezlik, signal, router, onlayn o‘yin, video, internet sifati, tarmoq
TATU talabalari uchun “Office student” interaktiv xizmatlar portalini ishlab chiqish
Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida ma’muriy va o‘quv jarayonlarini raqamlashtirish masalalari Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti misolida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi talabalar uchun ariza topshirish, ma’lumotnomalar olish va boshqa ma’muriy ehtiyojlarni masofadan hal etish imkonini beruvchi interaktiv xizmatlar portalini ishlab chiqish hamda uning samaradorligini tahlil qilishdan iborat. Platforma zamonaviy dasturlash yondashuvlari asosida qurilgan bo'lib, uning foydalanuvchi interfeysi qismi ommabop kutubxonalar, mantiqiy qismi esa yuqori unumdorlikka ega dasturlash tillarida yaratilgan. Maqolada axborot xavfsizligini ta'minlash, kesh xotirasi yordamida tezkorlikka erishish va avtomatlashtirilgan hujjatlar generatsiyasi kabi texnik yechimlar yoritilgan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, ushbu portal ta'lim sifatini oshirish va boshqaruv samaradorligini ta'minlashda muhim o'rin tutadi. Kalit so‘zlar: raqamli xizmatlar, interaktiv portal, axborot xavfsizligi, dasturiy arxitektura, oliy ta'lim
Relyatsion model. Relyatsion algebra, asosiy operatsiyalar. Munosabatlar nazariyasi
Ushbu maqola relyatsion ma'lumotlar bazalarining nazariy asoslarini — relyatsion model, relyatsion algebra va munosabatlar nazariyasini — o'z ichiga oladi. Maqolada Edgar Frank Codd tomonidan 1970-yilda taklif etilgan relyatsion modelning kelib chiqishi, uning asosiy tushunchalari (munosabat, atribut, kortej, domen, kalit) va matematikaviy asoslari batafsil yoritilgan. Relyatsion algebraning sakkizta asosiy operatsiyasi — tanlash (σ), proyeksiya (π), birlashtirish (∪), kesishish (∩), ayirish (−), dekart ko'paytma (×), join (⋈) va bo'linish (÷) — nazariy ta'rif va misollar orqali tushuntirilgan. Bundan tashqari, munosabatlar nazariyasining muhim qismi bo'lgan normallash jarayoni va uning asosiy bosqichlari (1NF, 2NF, 3NF, BCNF) ko'rib chiqilgan. Maqola relyatsion algebra bilan SQL tili o'rtasidagi bog'liqlikni ham yoritib, nazariy bilimlarni amaliy qo'llash bilan bog'laydi. Maqola ma'lumotlar bazasi fani bo'yicha ta'lim olayotgan talabalar uchun mo'ljallangan bo'lib, MySQL va boshqa relyatsion MBBT larni chuqurroq o'rganishga nazariy zamin yaratadi. Kalit so'zlar: relyatsion model, relyatsion algebra, munosabat, kortej, atribut, tanlash, proyeksiya, join, normallash, SQL.
Sun’iy intellekt asosida ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
Ushbu maqolada sun’iy intellekt asosida ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining zamonaviy imkoniyatlari, ishlash prinsiplari va amaliy ahamiyati yoritilgan. Hozirgi kunda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlash, qayta ishlash va ulardan samarali foydalanish masalalari dolzarb muammolardan biriga aylangan. An’anaviy ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari ko‘plab vazifalarni bajarishga qodir bo‘lsa-da, murakkab va katta hajmli ma’lumotlarni tahlil qilishda ayrim cheklovlarga ega. Shu sababli sun’iy intellekt texnologiyalarini ma’lumotlar bazasi tizimlariga integratsiya qilish muhim ilmiy va amaliy yo‘nalish sifatida rivojlanmoqda. Maqolada sun’iy intellektning mashinaviy o‘rganish, neyron tarmoqlar va avtomatik tahlil qilish usullari orqali ma’lumotlar bazasi samaradorligini oshirish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, AI yordamida so‘rovlarni optimallashtirish, foydalanuvchi ehtiyojlarini bashorat qilish, xavfsizlikni kuchaytirish hamda katta hajmdagi ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash masalalari tahlil qilingan.
Sun’iy intellekt tizimlarida ehtimollik nazariyasi va statistik usullarning qo‘llanilishi
Ushbu maqolada sun’iy intellekt tizimlarida ehtimollik nazariyasi va matematik statistika usullaridan foydalanishning nazariy hamda amaliy jihatlari tahlil qilingan. Hozirgi kunda sun’iy intellekt texnologiyalari tibbiyot, ta’lim, bank-moliya tizimi, sanoat, transport va axborot xavfsizligi kabi ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Mazkur tizimlarning samarali faoliyat yuritishi katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, ularni tahlil qilish, tasniflash hamda kelajakdagi natijalarni bashorat qilish bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu sababli ehtimollik nazariyasi va statistika fanlari sun’iy intellekt algoritmlarining muhim ilmiy asosini tashkil etadi.Maqolada Bayes teoremasi, regressiya tahlili, klassifikatsiya, o‘rtacha qiymat, dispersiya va boshqa statistik ko‘rsatkichlarning sun’iy intellekt modellaridagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, machine learning algoritmlarida statistik yondashuvlarning qo‘llanilishi, model aniqligini baholash va qaror qabul qilishdagi ahamiyati ko‘rsatib berilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishda ehtimollik va statistik usullar asosiy vositalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so'zlar: Sun’iy intellekt, ehtimollik nazariyasi, matematik statistika, ma’lumotlar tahlili, katta ma’lumotlar (Big Data), mashinaviy o‘qitish (machine learning), Bayes teoremasi, regressiya tahlili, chiziqli regressiya, logistika regressiyasi, klassifikatsiya, klasterlash (clustering), qaror qabul qilish tizimlari, model aniqligi, xatolik tahlili, bashoratlash, ehtimollik modellar, statistik ko‘rsatkichlar, o‘rtacha qiymat, median, moda, dispersiya, standart og‘ish, algoritmlar, neyron tarmoqlar, intellektual tizimlar.
Zamonaviy jamiyatda yoshlar tarbiyasining dolzarb muammolari
Mazkur tezisda zamonaviy jamiyatda yoshlar tarbiyasi bilan bog‘liq dolzarb muammolar, ularning kelib chiqish omillari hamda yechimlari haqida so‘z yuritiladi. Bugungi globallashuv davrida internet, ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy madaniyat va oilaviy muhitning yoshlar ongiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, yosh avlodni ma’naviy barkamol inson qilib tarbiyalashda oila, ta’lim muassasalari va jamiyatning hamkorligi muhim ekani yoritiladi. Kalit so‘zlar: tarbiya, yoshlar,ma’naviyat,internet,ijtimoiytarmoqlar, globallashuv, oila, ta’lim, axloq, madaniyat.
Zamonaviy raqamli texnologiyalarda Linux server boshqaruvining ahamiyati
Ushbu maqolada zamonaviy raqamli texnologiyalar rivojlanishi sharoitida Linux server boshqaruvining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Linux operatsion tizimining ochiq kodli arxitekturasi, xavfsizlik darajasi, moslashuvchanligi hamda server infratuzilmasidagi ustunliklari yoritilgan. Bulutli texnologiyalar, veb-xizmatlar, ma’lumotlar bazalari va korporativ tarmoqlarda Linux serverlaridan foydalanishning samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, server boshqaruvi jarayonida avtomatlashtirish, monitoring va axborot xavfsizligini ta’minlashning zamonaviy usullari tahlil etilgan. Kalit so‘zlar: Linux server, server boshqaruvi, raqamli texnologiyalar, axborot xavfsizligi, bulutli hisoblash, tarmoq administratsiyasi, open source, DevOps, virtualizatsiya, ma’lumotlar markazi.
Ijtimoiy tizimlarni multiagent modellashtirish orqali o‘rganish
Ushbu maqolada ijtimoiy tizimlarni multiagent modellashtirish orqali o‘rganish masalalari tahlil qilinadi. Multiagent tizimlar murakkab ijtimoiy jarayonlarni alohida agentlar (individlar, guruhlar yoki tashkilotlar) o‘zaro ta’siri asosida modellashtirish imkonini beradi. Maqolada agentlarning xulq-atvori, qaror qabul qilish mexanizmlari hamda ularning o‘zaro aloqalari orqali ijtimoiy tizimlarning shakllanishi va rivojlanish qonuniyatlari yoritiladi. Shuningdek, ijtimoiy jarayonlarni modellashtirishda qo‘llaniladigan asosiy usullar, algoritmlar va dasturiy vositalar ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari multiagent modellashtirish yondashuvi ijtimoiy tizimlarni chuqurroq tushunish, prognozlash va boshqarishda samarali vosita ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: multiagent tizimlar, ijtimoiy tizimlar, modellashtirish, agent, o‘zaro ta’sir, xulq-atvor modeli, simulyatsiya, murakkab tizimlar, qaror qabul qilish, ijtimoiy jarayonlar, prognozlash, kompyuter modellashtirish.
Raqamli TV qabul qiluvchi dekoderlar va ularning turlari
Ushbu maqolada raqamli televizion qabul qiluvchi dekoderlar, ularning ishlash prinsipi hamda asosiy turlari tahlil qilingan. DVB-T2, DVB-C, DVB-S/S2 va IPTV dekoderlarining texnik imkoniyatlari, qo‘llanilish sohalari hamda zamonaviy telekommunikatsiya tizimidagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, raqamli televideniye texnologiyalarining analog tizimlarga nisbatan ustunliklari, signal sifatini oshirishdagi ahamiyati va multimedia xizmatlarini rivojlantirishdagi roli ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijasida dekoder qurilmalarining zamonaviy axborot uzatish tizimlaridagi samaradorligi va foydalanuvchilar uchun yaratilayotgan qulayliklari asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: raqamli televideniye, dekoder, DVB-T2, DVB-C, DVB-S2, IPTV, set-top box, multimedia, signal uzatish, HD televideniye, telekommunikatsiya, smart TV
Raqamli televideniya signalining sifat yo'qotish muammosi
Ushbu maqolada raqamli televideniya tizimlarida signal sifatini yo'qotishga olib keluvchi asosiy omillar va ularni bartaraf etish usullari ilmiy nuqtai nazardan ko'rib chiqiladi. Hozirgi kunda DVB-T2, DVB-C va DVB-S2 standarti asosida ishlaydigan raqamli televideniya tarmoqlarida signal buzilishi, atmosfera ta'siri, interferensiya va ko'p yo'lli tarqalish (multipath) hodisalari tufayli sifat yo'qotish muammosi tobora dolzarb tus olmoqda. Tadqiqotda signal-shovqin nisbati (SNR), bit-xato darajasi (BER) va modulyatsiya xato darajasi (MER) mezonlari orqali sifat baholandi. Har ikki taklif etilgan yechim — adaptiv ekvalayzatsiya va LDPC kodlash kombinatsiyasi — eksperimental sinov natijalari asosida tahlil qilindi. Olingan natijalar ushbu yondashuvlarning signal sifatini sezilarli darajada yaxshilash imkonini berishini tasdiqlaydi. Kalit so'zlar: raqamli televideniya, DVB-T2, signal sifati, SNR, BER, MER, multipath, interferensiya, adaptiv ekvalayzatsiya, LDPC kodlash, signal yo'qotish
Elektron kutubxonalar: raqamli davrda bilimlar almashinuvi va intellektual taraqqiyot omili
Ushbu maqolada raqamli texnologiyalar rivoji sharoitida elektron kutubxonalarning jamiyatdagi o‘rni, ularning ta’lim va ilm-fan taraqqiyotiga ta’siri tahlil qilingan. Muallif elektron kutubxonalarni nafaqat axborot saqlovchi tizim, balki intellektual salohiyatni oshirish vositasi sifatida ko‘rib chiqadi. Maqolada elektron kutubxona resurslarining qulayliklari, ularni yaratish va samarali boshqarishning asosiy tamoyillari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida elektron axborot muhitini rivojlantirish bo‘yicha taklif va istiqbollar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: elektron kutubxona, raqamli texnologiyalar, axborot resurslari, ta’lim tizimi intellektual taraqqiyot.
Mikrokontrollerli tizimlarni sozlash vositalari, usullari va apparat darajasida nosozliklarni aniqlashning texnik asoslari
Ushbu maqolada mikrokontrollerli o‘rnatilgan tizimlarni sozlash jarayoni, uning dasturiy va apparat darajadagi mazmuni, foydalaniladigan texnik vositalar hamda nosozliklarni bosqichma-bosqich aniqlash usullari tahlil qilinadi. Maqolada mikrokontrollerli tizimlarning ishonchli ishlashi faqat dastur kodining to‘g‘ri yozilishi bilan emas, balki elektr ulanishlar, quvvat manbai, signal almashinuvi, interfeyslar va real vaqt rejimidagi xatti-harakatlarning puxta tekshirilishi bilan bog‘liq ekani asoslanadi. Sozlash jarayoni multimetr, ossillograf, mantiqiy analizator, programmer/debugger va laboratoriya quvvat manbai kabi vositalar bilan uzviy bog‘langan holda yoritiladi. Kalit so‘zlar: o‘rnatilgan tizim, mikrokontroller, sozlash, apparat vositalari, debugging, testlash, ossillograf, mantiqiy analizator, programmer, real vaqt tizimi.
NOMA (Non-Orthogonal Multiple Access) — Multiplekslashning kelajagimi?
Ushbu maqolada NOMA (Non-Orthogonal Multiple Access) texnologiyasining zamonaviy simsiz aloqa tizimlaridagi o‘rni tahlil qilingan. Shuningdek, uning an’anaviy multiplekslash usullaridan farqli jihatlari yoritilgan. Tadqiqot davomida NOMA texnologiyasining ishlash prinsipi, quvvat bo‘yicha foydalanuvchilarni ajratish usuli hamda SIC algoritmining vazifalari ko‘rib chiqilgan. Mazkur texnologiya 5G va istiqboldagi 6G tarmoqlari uchun muhim yechimlardan biri sifatida baholangan. Chunki u spektr samaradorligini oshiradi va ko‘proq foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatish imkonini beradi. Maqolada NOMA texnologiyasining afzalliklari bilan bir qatorda ayrim texnik muammolari ham tahlil qilingan. Jumladan, signal aralashuvi va hisoblash murakkabligi masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqot natijalari NOMA texnologiyasi kelajakdagi mobil aloqa tizimlarida asosiy multiplekslash usullaridan biri bo‘lishini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: NOMA, multiplekslash, 5G, 6G, SIC algoritmi, simsiz aloqa, spektr samaradorligi, signal
Muqobil energiya asosida ishlovchi wi-fi tizimlarining energiya samaradorligini yaxshilash bo‘yicha tadqiqot
Ushbu maqolada muqobil energiya manbalari asosida ishlovchi Wi-Fi tizimlarining energiya samaradorligini oshirish usullari tahlil qilinadi. Quyosh va shamol energiyasidan foydalangan holda ishlaydigan simsiz tarmoqlarda energiya sarfini kamaytirish, uzatish quvvatini optimallashtirish hamda qurilmalarning ishlash muddatini uzaytirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, energiyani boshqarish algoritmlaridan foydalanish Wi-Fi qurilmalarining samaradorligini sezilarli darajada oshirishi aniqlangan. Kalit so‘zlar: Wi-Fi, muqobil energiya, quyosh paneli, energiya samaradorligi, simsiz tarmoq, IoT, energiya boshqaruvi.
Mobil aloqa tizimlari: 1G dan 5G ga evolyutsiya, asosiy texnologiyalar va istiqbollar
Ushbu maqolada mobil aloqa tizimlarining 1G dan 5G gacha bo‘lgan evolyutsiyasi, ularning asosiy texnologik xususiyatlari va rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Har bir avlodning o‘ziga xos afzalliklari, tezlik, signal sifati, tarmoq sig‘imi va xizmat turlari bo‘yicha farqlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, 5G texnologiyasining istiqbollari, IoT, sun’iy intellekt va yuqori tezlikdagi ma’lumot uzatish imkoniyatlari muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: 1G, 2G, 3G, 4G, 5G, mobil aloqa, tarmoq texnologiyalari, IoT, yuqori tezlik, evolyutsiya
Integral mikrosxemalar, ularning tayyorlash texnologiyasi. ims aktiv va passiv elementlari
Ushbu maqolada integral mikrosxemalar, ularning tayyorlanish texnologiyasi hamda IMS aktiv va passiv elementlarining tuzilishi va ishlash prinsiplari tahlil qilinadi. Integral mikrosxemalarni ishlab chiqarish bosqichlari, yarimo‘tkazgich materiallardan foydalanish usullari va zamonaviy elektron qurilmalardagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, aktiv va passiv elementlarning vazifalari, xususiyatlari hamda mikroelektronika sohasidagi qo‘llanilishi yoritiladi. Kalit so‘zlar: integral mikrosxema, IMS, aktiv elementlar, passiv elementlar, yarimo‘tkazgich, tranzistor, rezistor, mikroelektronika, texnologiya, elektron qurilmalar
Sun’iy intellekt va ma’lumotlar bazasi texnologiyalarining integratsiyasi
Ushbu maqolada sun’iy intellekt va ma’lumotlar bazasi texnologiyalarining integratsiyasi, ularning zamonaviy axborot tizimlaridagi o‘rni hamda rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt algoritmlarining ma’lumotlar bazalari bilan birgalikda ishlashi orqali katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, tahlil qilish va qaror qabul qilish jarayonlarini avtomatlashtirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ushbu integratsiyaning biznes, tibbiyot, ta’lim va sanoat sohalaridagi qo‘llanilish istiqbollari yoritiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ma’lumotlar bazasi, integratsiya, mashinaviy o‘rganish, katta ma’lumotlar, algoritmlar, avtomatlashtirish, aqlli tizimlar
Bulutli ma'lumotlar bazasida muammolar va ularni bartaraf etish usullari
Ushbu maqolada bulutli ma’lumotlar bazalarida uchraydigan asosiy muammolar va ularni bartaraf etish usullari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot davomida xavfsizlik tahdidlari, ma’lumotlar yo‘qolishi, tizim kechikishi, vendor bog‘liqligi hamda huquqiy muvofiqlik bilan bog‘liq muammolar o‘rganildi. AWS, Microsoft Azure va Google Cloud Platform xizmatlari qiyosiy ravishda baholanib, PostgreSQL hamda MySQL ma’lumotlar bazalari asosida eksperimental sinovlar amalga oshirildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, AES-256 shifrlash, TLS 1.3 protokoli, multi-region replikatsiya, keshlash texnologiyalari va multi-cloud strategiyasi bulutli tizimlarning xavfsizligi va samaradorligini sezilarli oshiradi. Shuningdek, geo-fencing va data residency siyosatlari huquqiy talablarni bajarishda muhim vosita ekanligi aniqlandi. Tadqiqot natijalari tashkilotlar uchun bulutli ma’lumotlar bazalarini samarali boshqarish va xavflarni kamaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: bulutli ma’lumotlar bazasi, cloud computing, AWS, Azure, Google Cloud, ma’lumotlar xavfsizligi, AES-256, TLS 1.3, multi-cloud, vendor lock-in, latency, replikatsiya, backup, GDPR, edge computing, Kubernetes, ma’lumotlar maxfiyligi.
Narsalar interneti (IoT) va uning telekommunikatsiya infratuzilmasidagi o‘rni
Ushbu maqolada Narsalar interneti (IoT) texnologiyasining telekommunikatsiya infratuzilmasidagi o‘rni, uning zamonaviy tarmoqlar rivojiga ta’siri hamda texnik imkoniyatlari tahlil qilinadi. IoT qurilmalarining keskin ko‘payishi aloqa tarmoqlaridan yuqori o‘tkazuvchanlik, past kechikish, energiya samaradorligi va ishonchli xavfsizlik mexanizmlarini talab qilmoqda. Tadqiqotda 5G, LPWAN, LoRaWAN, NB-IoT, MQTT va CoAP kabi texnologiyalarning IoT tizimlaridagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida smart shaharlar, qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalarida IoT yechimlarini joriy etish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Maqolada IoT infratuzilmasining afzalliklari bilan birga xavfsizlik, standartlashtirish, tarmoq yuklamasi va ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash bilan bog‘liq muammolar ham ilmiy jihatdan asoslanadi. Kalit so‘zlar: Narsalar interneti (IoT), telekommunikatsiya infratuzilmasi, 5G tarmoqlari, LPWAN, LoRaWAN, NB-IoT, MQTT protokoli, CoAP protokoli, smart shahar, raqamli texnologiyalar, sensor tarmoqlari, real vaqt tizimlari, IoT xavfsizligi, chekka hisoblash (Edge Computing), ma’lumot uzatish, raqamli iqtisodiyot.
Mazkur ilmiy maqolada psixologik himoya mexanizmlari psixoanalitik-klinik va kognitivxulq-atvor nuqtai nazaridan kompleks tadqiq etilgan. Tadqiqotda Z. Freyd, A. Freyd va G. Vallanttning ilmiy ta'limotlariga tayanilgan holda himoya mexanizmlarining kelib chiqish sabablari, asosiy turlari, ularning shaxs psixikasiga ta'siri hamda sog'lom va nosog'lom himoya strategiyalarining farqlari yoritib berilgan. Shuningdek, zamonaviy O'zbekiston psixologiyasi kontekstida himoya mexanizmlarini o'rganishning amaliy ahamiyati va psixoterapevtik yondashuvlar tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari psixologik himoya mexanizmlari shaxsning psixik muvozanatini saqlashda muhim rol o'ynashi bilan birga, noto'g'ri qo'llanilganda shaxsiy o'sishga to'siq bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi. Kalit so'zlar: psixologik himoya, reprессiya, proyeksiya, ratsionalizatsiya, sublimatsiya, regress, reaktiv shakllanish, intellektualizatsiya, psixoanaliz, ego-mudofaa.
Raqamli signallarni qayta ishlash va o‘rnatilgan tizim protsessorlari arxitekturasi tahlili
Ushbu maqolada zamonaviy o‘rnatilgan tizimlarda raqamli signallarni qayta ishlashning (DSP) o‘rni va ushbu maqsadlar uchun ishlatiladigan protsessorlarning arxitekturaviy xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida Garvard arxitekturasi, MAC operatsiyalari va konveyerli ishlov berish usullari ko‘rib chiqilgan. Natijalar DSP protsessorlarining samaradorligini oddiy mikrokontrollerlar bilan solishtirma tahlilini o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: o‘rnatilgan tizimlar, DSP, raqamli signal, arxitektura, mikrokontroller, real vaqt rejimi
Aqlli sanoatda Li-Fi: tezkor va xavfsiz aloqa tizimi
Hozirgi kunda zamonaviy sanoat korxonalarida ma’lumotlarni tez va xavfsiz almashish ishlab chiqarish samaradorligining asosiy omiliga aylandi. Biroq, an’anaviy Wi-Fi texnologiyalari ko‘pincha zavod va fabrikalardagi kuchli elektromagnit xalaqitlar hamda metall konstruksiyalar tufayli barqaror aloqani ta’minlay olmaydi. Ushbu maqolada radio to‘lqinlar o‘rniga ko‘rinadigan yorug‘lik orqali ma’lumot uzatuvchi Li-Fi (Light Fidelity) texnologiyasining sanoat muhitidagi o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida ushbu tizimning yuqori tezligi, kiberxavfsizlik darajasi va elektromagnit nurlanishga nisbatan chidamliligi kabi muhim afzalliklari ilmiy asoslab berilgan. Ayniqsa, portlash xavfi mavjud bo‘lgan hududlarda va avtomatlashtirilgan sanoat robotlarini boshqarishda Li-Fi tizimining qo‘llanilishi eng istiqbolli yechim sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqola yakunida ushbu innovatsion texnologiyani ishlab chiqarish jarayonlariga integratsiya qilish imkoniyatlari va uning sanoat unumdorligini oshirishdagi ahamiyati bo‘yicha xulosalar berilgan. Mazkur izlanish simsiz aloqa va sanoatni avtomatlashtirish sohasidagi mutaxassislar uchun nazariy va amaliy manba bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Li-Fi, Sanoat 4.0, VLC aloqasi, kiberxavfsizlik, LED texnologiyalari, simsiz ma’lumot uzatish, sanoat unumdorligi, elektromagnit xalaqitlar, innovatsion aloqa.
O‘rnatilgan tizimlarda uzilishlar mexanizmini joriy etish va real vaqt vaqt ko‘rsatkichlarini optimallashtirish
Ushbu ilmiy maqolada o‘rnatilgan tizimlarning (embedded systems) hayotiy muhim qismi bo‘lgan uzilishlar (interrupts) mexanizmi va ularning vaqt ko‘rsatkichlariga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida real vaqt rejimida ishlovchi tizimlarda kechikishlarni (latency) kamaytirish, ustuvorliklarni boshqarish va deterministik natijalarga erishish usullari ko‘rib chiqilgan. Maqola soha mutaxassislari, talabalar va o‘rnatilgan tizimlar dasturchilari uchun mo‘ljallangan.
Raqobat ustunligi va unga erishish konseptsiyalari
Ushbu maqolada raqobat ustunligi tushunchasi, uning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni hamda korxonalarning bozordagi muvaffaqiyatini ta’minlashdagi ahamiyati yoritilgan. Zamonaviy iqtisodiy sharoitda tashkilotlarning uzoq muddatli barqaror faoliyat yuritishi ko‘p jihatdan ularning raqobat ustunligini shakllantirish va uni saqlab qolish qobiliyatiga bog‘liq ekanligi tahlil qilingan. Maqolada xarajatlar bo‘yicha yetakchilik, differensiyalash va fokuslash strategiyalari asosida raqobat ustunligiga erishish konseptsiyalari ilmiy jihatdan izohlangan. Shuningdek, innovatsiyalar, raqamli texnologiyalar, inson kapitali va boshqaruv samaradorligining korxona raqobatbardoshligiga ta’siri ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijasida raqobat ustunligi korxonalarning iqtisodiy samaradorligi, bozordagi mavqei va iste’molchilar ishonchini oshirishning muhim omili ekanligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: raqobat ustunligi, raqobatbardoshlik, strategik boshqaruv, differensiyalash, xarajatlar bo‘yicha yetakchilik, fokuslash strategiyasi, innovatsiya, bozor iqtisodiyoti, korxona samaradorligi, marketing strategiyasi.
Katta Uzunlikdagi Buyruq So‘zlariga Ishlov Berish va Ko‘p Yadroli Protsessorlar Strategiyasi
Ushbu maqolada zamonaviy hisoblash tizimlarining unumdorligini oshirishda muhim o‘rin tutadigan VLIW (Very Long Instruction Word – Katta Uzunlikdagi Buyruq So‘zi) arxitekturasi va ko‘p yadroli protsessorlar strategiyasi tahlil qilinadi. parallel hisoblash tizimlarida buyruqlar darajasidagi paralellikni (ILP) va ip darajasidagi paralellikni (TLP) samarali boshqarish muammolari ko‘rib chiqilgan. Maqolada VLIW va ko‘p yadroli tizimlarning o‘zaro integratsiyasi, kompilyator texnologiyalarining roli, kesh-xotira mosligi hamda resurslarni taqsimlash strategiyalari tizimli yondashuv asosida tadqiq etilgan. Shuningdek, ushbu texnologiyalarning energiya samaradorligi va yuqori unumdorlikka ega hisoblash tizimlaridagi (HPC) istiqbollari yoritilgan. Kalit so‘zlar: VLIW, ko‘p yadroli protsessorlar, buyruqlar darajasidagi paralellik (ILP), kompilyator optimizatsiyasi, kesh mosligi, energiya samaradorligi, superkompyuterlar, resurslarni taqsimlash.
Taqsimlangan tizimlarda digital twin texnologiyasi va kurerlik logistikasini optimallashtirish strategiyalari
Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy logistika va transport tizimlarini boshqarishda Digital Twin (Raqamli Egizak) texnologiyasining o‘rni va ahamiyati tadqiq etiladi. Taqsimlangan tizimlar sharoitida shahar kurerlik xizmati logistikasini optimallashtirish, kurerlar va buyurtmalar oqimini samarali taqsimlash algoritmlari ko‘rib chiqilgan. Maqolada real vaqt rejimidagi ma’lumotlarni vizuallashtirish, multi-agentli tizimlar (Multi-Agent Systems) hamda virtual modellashtirish orqali transport xarajatlarini kamaytirish va yetkazib berish vaqtini minimallashtirish strategiyalari tahlil qilingan. Shuningdek, yirik shahar infratuzilmalari misolida raqamli egizak platformasining apparat va dasturiy majmuasini shakllantirish masalalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: Digital Twin, taqsimlangan tizimlar, kurerlik logistikasi, multi-agentli modellashtirish, marshrutizatsiya algoritmlari, real vaqt vizuallashuvi, aqlli shahar (Smart City), optimallashtirish.
Ehtimollik nazariyasining zamonaviy texnologiyalardagi o‘rni
Ushbu maqola ehtimollik nazariyasining zamonaviy texnologiyalardagi o‘rnini ilmiy yondashuv asosida o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda ehtimollikning sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili, axborot xavfsizligi, telekommunikatsiya tizimlari va avtomatlashtirilgan boshqaruv jarayonlaridagi roli tahlil qilinadi. Shuningdek, tasodifiy jarayonlarni modellashtirish, qaror qabul qilishda noaniqlikni kamaytirish va katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashda ehtimollik nazariyasining ahamiyati yoritiladi. Maqolada zamonaviy texnologiyalarda ehtimollik asosida ishlaydigan algoritmlar, bashoratlash modellari va ularning amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, ushbu fan rivojining istiqbollari va uning raqamli iqtisodiyotdagi o‘rni muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: ehtimollik, statistika, sun’iy intellekt, Big Data, mashinali o‘qitish, algoritm, xavfsizlik, modellashtirish, prognozlash.
Intellektual boshqaruv tizimining iqtisodiy samaradorligi: O’zbekiston qozonxonalari misolida
Ushbu maqola O’zbekiston sanoat korxonalarida, xususan qozonxona qurilmalarida intellektual boshqaruv tizimlarini joriy etishning iqtisodiy samaradorligini o’rganadi. Tadqiqot jarayonida Toshkent, Samarqand va Navoiy viloyatlaridagi 12 ta sanoat korxonasida o’tkazilgan maydon tadqiqotlari, iqtisodiy tahlil va matematik modellashtirish usullari qo’llanilgan. Natijalar shuni ko’rsatadiki, intellektual PID-regulyator va IoT-texnologiyalarini integratsiya qilgan tizimlar yoqilg'i sarfini 18–27% ga kamaytiradi, uskunalar ishlamay qolish vaqtini 34% ga qisqartiradi hamda umumiy iqtisodiy samaradorlikni 2,3–3,8 yil ichida to’liq qoplaydi. Maqolada investitsiyalarni qaytarish modeli va qozonxonalar uchun moslashtirilgan samaradorlik ko’rsatkichlari taqdim etilgan. Kalit so’zlar: intellektual boshqaruv, qozonxona, energiya tejamkorligi, IoT, PID-regulyator, iqtisodiy samaradorlik, O’zbekiston.
Fayl tizimi boshqaruvi, tarmoq sozlamalari, xavfsizlik, monitoring va avtomatlashtirish
Ushbu maqolada Linux server boshqaruvining asosiy yo‘nalishlari, jumladan fayl tizimi boshqaruvi, tarmoq sozlamalari, foydalanuvchi huquqlarini boshqarish, xizmatlar monitoringi, xavfsizlik mexanizmlari hamda avtomatlashtirish texnologiyalari tahlil qilinadi. Linux operatsion tizimining server infratuzilmasidagi o‘rni, zamonaviy distributivlarning imkoniyatlari va DevOps muhitidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, systemd, firewall, cron, rsync, SSH va monitoring vositalaridan foydalanishning amaliy jihatlari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot davomida Linux serverlarini boshqarishda xavfsizlik, barqarorlik va samaradorlikni oshirishga xizmat qiluvchi usullar tahlil etilgan. Kalit so‘zlar: Linux server, fayl tizimi, systemd, DevOps, tarmoq sozlamalari, firewall, monitoring, cron, SSH, avtomatlashtirish, xavfsizlik, rsync, backup, foydalanuvchi huquqlari, server administratsiyasi.
O‘rnatilgan tizimlar va ularning zamonaviy texnologiyalardagi ahamiyati
Ushbu maqolada o‘rnatilgan tizimlarning (Embedded Systems) mohiyati, ularning zamonaviy texnologik jarayonlardagi o'rni va ahamiyati yoritilgan. Muallif tizimlarning arxitekturasi, asosiy xususiyatlari va apparat-dasturiy qatlamlarini tahlil qiladi. Shuningdek, maqolada IoT, Edge AI va mikrokontrollerlar texnologiyasining integratsiyalashuvi hamda kelajakdagi rivojlanish tendensiyalari ko'rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: O‘rnatiilgan tizimlar, mikrokontroller, RTOS, IoT, Edge AI, mikrodastur, avtomatlashtirish, sensor, aktuator, apparat ta’minoti.
O‘rnatilgan tizimlarda mikrokontrollerlarning qo‘llanilishi va ahamiyati
Ushbu maqolada o‘rnatilgan tizimlarning zamonaviy texnologiyalardagi o‘rni, mikrokontrollerlarning ishlash prinsiplari hamda sanoat, tibbiyot, avtomatlashtirish va maishiy texnikalarda qo‘llanilishi haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, o‘rnatilgan tizimlarning afzalliklari, ishlash samaradorligi va kelajakdagi rivojlanish istiqbollari tahlil qilinadi. Bugungi kunda aqlli qurilmalar sonining ortib borishi ushbu tizimlarga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda. Maqolada Arduino, Raspberry Pi va ARM arxitekturasi asosidagi qurilmalar misol tariqasida ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: O‘rnatilgan tizimlar, mikrokontroller, Arduino, Raspberry Pi, avtomatlashtirish, sensorlar, IoT, aqlli qurilmalar, ARM arxitekturasi, real vaqt tizimlari.
O‘rnatilgan tizimlarda ko‘p vazifalilik va jarayonlarni boshqarish
Ushbu maqolada o‘rnatilgan tizimlarda ko‘p vazifalilik (multitasking) va jarayonlarni boshqarish masalalari keng yoritilgan. O‘rnatilgan tizimlar zamonaviy axborot texnologiyalarining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ular mobil qurilmalar, avtomobil elektron tizimlari, sanoat avtomatlashtirish qurilmalari, tibbiyot uskunalari hamda IoT (Internet of Things) tizimlarida keng qo‘llaniladi. Ushbu tizimlarda bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarish zarurati ularning samarali ishlashini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada ko‘p vazifalilik tushunchasi, uning turlari hamda ishlash tamoyillari batafsil tahlil qilinadi. Jarayon (process) tushunchasi, uning hayotiy sikli (yaratilish, bajarilish, kutish, tugallanish holatlari) va operatsion tizim tomonidan boshqarilish mexanizmlari ham ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, jarayonlarni rejalashtirish algoritmlari (FIFO, Round Robin, Priority Scheduling) va resurslarni taqsimlash usullari haqida ma’lumot beriladi. Real vaqt tizimlarida vazifalarni ustuvorlik asosida boshqarish, interruptlar bilan ishlash hamda tizimning tezkor javob berish qobiliyati ham maqolada alohida yoritilgan. Bundan tashqari, ko‘p vazifalilikning afzalliklari (samaradorlik, tezlik, resurslardan optimal foydalanish) va uning ayrim cheklovlari (murakkab boshqaruv, resurs tanqisligi, tizim yuklanishi) ham tahlil qilingan. Maqolaning asosiy maqsadi — o‘rnatilgan tizimlarda ko‘p vazifalilikni tashkil etish va jarayonlarni boshqarish mexanizmlarini chuqur o‘rganish, ularning amaliyotdagi ahamiyatini ochib berish hamda zamonaviy tizimlarda qo‘llanilish imkoniyatlarini ko‘rsatishdan iborat.
O'rnatilgan tizimlar: zamonaviy texnologiyalarning arxitekturasi, funksional imkoniyatlari va rivojlanish istiqbollari
Ushbu maqolada o'rnatilgan tizimlar (embedded systems) zamonaviy texnologiyalar kontekstida chuqur tahlil qilinadi. O'rnatilgan tizimlarning arxitekturaviy tuzilishi, apparat va dasturiy ta'minot komponentlari, real vaqt operatsion tizimlari (RTOS), mikrokontrollerlar va mikroprosessorlar asosidagi yechimlar, shuningdek, IoT (Narsalar interneti), sun'iy intellekt va mashina o'rganishi bilan integratsiya masalalari ko'rib chiqiladi. Maqolada o'rnatilgan tizimlarni loyihalashda qo'llaniladigan zamonaviy metodologiyalar, ularning sanoat, tibbiyot, avtomobilsozlik, uy avtomatikasi va mudofaa sohalarida qo'llanilishi tahlil etilgan. Bundan tashqari, energiya samaradorligi, kiberxavfsizlik va apparatning cheklangan resurslari bilan ishlash muammolari hamda ularning ilmiy-texnik yechimlari muhokama qilinadi. Kalit so'zlar: O'rnatilgan tizimlar; mikrokontroller; real vaqt operatsion tizimi (RTOS); apparat arxitekturasi; dasturiy ta'minot komponenti; narsalar interneti (IoT); sun'iy intellekt; mashina o'rganishi; kiberxavfsizlik; energiya samaradorligi
Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim tizimida axborot texnologiyalarining tutgan o‘rni hamda “Kelajak IT xonasi” konsepsiyasining nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi — innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etilgan IT xonalarining tuzilishi, funksional imkoniyatlari va ta’lim samaradorligiga ta’sirini o‘rganishdan iborat. Ish jarayonida tahliliy, taqqoslash, modellashtirish va eksperimental yondashuvlardan foydalanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, kelajak IT xonalari ta’lim jarayonini interaktiv, moslashuvchan va samarali qilish imkonini beradi. Xususan, sun’iy intellekt asosidagi tizimlar individual ta’limni ta’minlasa, virtual va kengaytirilgan reallik texnologiyalari amaliy ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Bulutli texnologiyalar esa masofaviy ta’limni qo‘llab-quvvatlab, bilim olish jarayonini uzluksiz davom ettirishga yordam beradi. Shuningdek, kiberxavfsizlik laboratoriyalari orqali o‘quvchilarda axborot xavfsizligi bo‘yicha muhim kompetensiyalar shakllanadi. Tadqiqot natijalari kelajak IT xonalarining ta’lim tizimini modernizatsiya qilishdagi muhim o‘rnini asoslab beradi. Kalit so‘zlar: Kelajak IT xonasi, raqamli ta’lim, axborot texnologiyalari, sun’iy intellekt, virtual reallik (VR), kengaytirilgan reallik (AR), bulutli texnologiyalar, masofaviy ta’lim, interaktiv ta’lim, ta’lim samaradorligi, kiberxavfsizlik, innovatsion ta’lim muhiti, raqamli transformatsiya, smart ta’lim, IT infratuzilma.
MySQL ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi: imkoniyatlari, afzalliklari va zamonaviy ta'limdagi o'rni
Ushbu maqolada MySQL ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) ning asosiy xususiyatlari, imkoniyatlari va ta'lim sohasidagi ahamiyati ko'rib chiqiladi. MySQL ning boshqa MBBT lar bilan taqqoslanishi, SQL so'rov tilidan foydalanish usullari va zamonaviy axborot tizimlarida qo'llanilishi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari MySQL ning ta'lim muassasalari uchun eng maqbul tanlov ekanligini tasdiqlaydi. Kalit so'zlar: MySQL, ma'lumotlar bazasi, MBBT, SQL, relyatsion model, jadval, so'rov
Kichik biznes va startaplar uchun sun’iy intellekt yechimlari: yengil modellar va cloud si texnologiyalari
Ushbu maqolada kichik biznes sub’ektlari va startap loyihalari uchun moslashtirilgan sun’iy intellekt (SI) yechimlari tahlil qilinadi. An’anaviy SI modellari yuqori hisoblash quvvati va katta ma’lumotlar bazasini talab qilgani sababli, ular yirik korporatsiyalar imtiyozi bo‘lib kelgan. Biroq so‘nggi yillarda yengil neyron tarmoqlar (MobileNet, TinyML, DistilBERT) va Cloud SI (AIaaS) texnologiyalarining rivojlanishi kichik kompaniyalarga ham ilg‘or SI imkoniyatlaridan foydalanish yo‘lini ochdi. Maqolada ushbu texnologiyalarning tavsifi, afzalliklari, amaliy misollar va joriy etish bo‘yicha bosqichma-bosqich tavsiyalar keltirilgan. Kalit so‘zlar: kichik biznes, startaplar, yengil SI modellari, TinyML, Cloud SI, AIaaS, sun’iy intellektni joriy etish.
Burun shilliq qavatining nafas olishdagi ahamiyati
Ushbu maqolada burun shilliq qavatining nafas olish tizimidagi fiziologik ahamiyati yoritilgan. Burun shilliq qavati nafas orqali kirayotgan havoni isitish, namlantirish va chang hamda mikroorganizmlardan tozalash vazifalarini bajaradi. Shuningdek, uning himoya mexanizmlari, kiprikchali epiteliy faoliyati va shilliq modda ishlab chiqarish jarayoni tahlil qilingan. Burun shilliq qavatining normal faoliyati nafas yo‘llarini sog‘lom saqlashda muhim omil hisoblanadi. Maqolada shilliq qavat faoliyati buzilganda yuzaga keladigan patologik holatlar ham qisqacha ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari burun shilliq qavatining organizmni tashqi muhit ta’siridan himoya qilishdagi muhim o‘rnini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: burun shilliq qavati, nafas olish, kiprikchali epiteliy, havo filtratsiyasi, havoni namlantirish, havoni isitish, himoya funksiyasi, mikroorganizmlar, nafas yo‘llari, fiziologiya
Generativ sun’iy intellekt va uning imkoniyatlari
Ushbu maqolada generativ sun’iy intellekt (Generative AI) texnologiyasining mohiyati, uning ishlash prinsiplari va zamonaviy hayotdagi o‘rni yoritilgan. Generativ sun’iy intellekt matn, rasm, audio va video kabi yangi kontent yaratish qobiliyatiga ega bo‘lib, u ta’lim, tibbiyot, biznes va ijodiy sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Maqolada ushbu texnologiyaning afzalliklari, imkoniyatlari hamda ayrim xavf va cheklovlari tahlil qilingan. Shuningdek, generativ AI ning kelajakdagi rivojlanish istiqbollari va inson hayotiga ta’siri haqida xulosa berilgan. Kalit so‘zlar: Generativ sun’iy intellekt, sun’iy intellekt, mashinaviy o‘rganish, neyron tarmoqlar, kontent yaratish, avtomatlashtirish, texnologiya, raqamli transformatsiya.
Anonim funksiyalar sintaksisi, afzalliklari va ulardan samarali foydalanish
Mazkur maqolada MATLAB muhitida anonim funksiyalarning sintaksisi, afzalliklari va ulardan samarali foydalanish masalalari yoritilgan. Anonim funksiyalar MATLAB dasturlash muhitida qisqa va ixcham hisoblash amallarini bajarish, matematik ifodalarni soddalashtirish hamda kodni samarali tashkil etishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu maqolada anonim funksiyalarning oddiy funksiyalardan farqli jihatlari, ularning matematik hisoblashlar, grafik chizish, ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish jarayonlaridagi amaliy ahamiyati ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, MATLAB muhitida anonim funksiyalardan foydalanish dastur kodining o‘qiluvchanligini oshirishi, ortiqcha buyruqlar sonini kamaytirishi va dasturlash jarayonini tezlashtirishi haqida ma’lumot berilgan. Tadqiqot natijalari talabalar va dasturlashni o‘rganayotgan foydalanuvchilar uchun MATLAB muhitida anonim funksiyalardan to‘g‘ri foydalanishda foydali manba bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: MATLAB, anonim funksiyalar, funksiya sintaksisi, matematik hisoblash, dasturlash, kod ixchamligi, ma’lumotlarni qayta ishlash, grafik chizish, funksiya argumentlari.
Mathematical Modeling and Prediction of Road Accident Risk in Urban Traffic Systems
Road traffic accidents remain one of the leading causes of fatalities worldwide, particularly in urban environments with high traffic density. This study proposes a novel mathematical framework for modeling and predicting accident risk based on traffic flow parameters, driver behavior, and environmental factors. A composite risk function integrating traffic density, speed variance, and reaction time is developed. Simulation results demonstrate that the proposed model effectively predicts high-risk traffic conditions. The findings contribute to road safety analysis and intelligent transportation systems (ITS). Keywords: road safety, accident prediction, mathematical modeling, traffic risk, ITS.
Sun’iy intellekt: nazariy asoslar, rivojlanish tendensiyalari va ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri
Ushbu ilmiy maqolada sun'iy intellektning nazariy poydevori, uning tarixiy tadrijiy rivojlanishi va zamonaviy raqamli jamiyatdagi o'rni keng qamrovli tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida mashinaviy o'rganishning murakkab algoritmlari, neyron tarmoqlar arxitekturasi va kiberxavfsizlik sohasida sun'iy intellektning amaliy ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, maqola 7-8 sahifalik hajmni qamrab olib, unda global iqtisodiy o'zgarishlar va etik muammolar ilmiy dalillar bilan asoslangan. Kalit so‘zlar: sun'iy intellekt, kiberxavfsizlik, mashinaviy o'rganish, neyron tarmoqlar, algoritmlar, raqamli transformatsiya
Polinomial sxema tajribalarning o`zgaruvchan shartlarda Bernulli sxemasi
Ushbu maqola "Ehtimollik va Statistika" fanining muhim bo'limlari — polinomial sxema, Bernulli sxemasining o'zgaruvchan shartlardagi ko'rinishi va tasodifiy miqdorlarning taqsimot funksiyalariga bag'ishlangan. Maqolada polinomial sxemaning matematik asoslari, Bernulli formulasining chiqarilishi va uning amaliy talqinlari batafsil yoritilgan. Diskret va uzluksiz tasodifiy miqdorlarning asosiy taqsimot turlari (binomial, Puasson, normal, geometrik, tekis) tizimli ravishda tahlil qilingan. Bernulli formulasidan chekka holatlar sifatida Puasson va normal taqsimotlarga o'tishning matematik asosi keltirilgan. Maqola Markov zanjirlari va bog'liq sinovlar sxemalari haqida ham qisqacha ma'lumot beradi. Natijalar talabalar, magistrantlar va ehtimollar nazariyasini o'rganuvchi tadqiqotchilar uchun mo'ljallangan. Kalit so'zlar: polinomial sxema, Bernulli sxemasi, tasodifiy miqdor, taqsimot funksiyasi, binomial taqsimot, Puasson qonuni, normal taqsimot, Markov zanjiri, ehtimollik, statistika
Rayleigh va Weibull taqsimotlari: ehtimollik va statistika fanidagi ahamiyati
Rayleigh va Weibull taqsimotlari bugungi kunda muhandislik, tibbiyot, meteorologiya va energetika kabi hayotiy sohalarda keng qo'llanilmoqda. Ushbu maqolada mazkur taqsimotlarning kelib chiqish tarixi, matematik asoslari, bir-biriga bog'liqligi va amaliy tatbiqi ko'rib chiqiladi. Shuningdek, parametrlarni baholash usullari va real hayotdan olingan misollar orqali taqsimotlarning amaliy qo'llanilishi tushuntiriladi. Maqola ehtimollik va statistika fanini o'rganayotgan talabalarga ushbu taqsimotlarning nafaqat matematik, balki amaliy va muhandislik o'lchamlarini tushunishga yordam beradi. Kalit so'zlar: Rayleigh taqsimoti, Weibull taqsimoti, ishonchlilik nazariyasi, xavf funksiyasi, shamol energetikasi, omon qolish tahlili, shakl parametri, shkala parametri.
Rayleigh va Weibull taqsimotlari bugungi kunda muhandislik, tibbiyot, meteorologiya va energetika kabi hayotiy sohalarda keng qo'llanilmoqda. Ushbu maqolada mazkur taqsimotlarning kelib chiqish tarixi, matematik asoslari, bir-biriga bog'liqligi va amaliy tatbiqi ko'rib chiqiladi. Shuningdek, parametrlarni baholash usullari va real hayotdan olingan misollar orqali taqsimotlarning amaliy qo'llanilishi tushuntiriladi. Maqola ehtimollik va statistika fanini o'rganayotgan talabalarga ushbu taqsimotlarning nafaqat matematik, balki amaliy va muhandislik o'lchamlarini tushunishga yordam beradi. Kalit so'zlar: Rayleigh taqsimoti, Weibull taqsimoti, ishonchlilik nazariyasi, xavf funksiyasi, shamol energetikasi, omon qolish tahlili, shakl parametri, shkala parametri
Ushbu maqolada ehtimollar nazariyasining muhim tushunchalaridan biri bo‘lgan xarakteristik funksiyalar o‘rganilgan. Xarakteristik funksiyaning ta’rifi, asosiy xossalari hamda tasodifiy miqdorlarning taqsimotlarini aniqlashdagi ahamiyati yoritilgan. Mustaqil tasodifiy miqdorlar yig‘indisi uchun xarakteristik funksiyaning ko‘paytma ko‘rinishida ifodalanishi va uning momentlar bilan bog‘liqligi ko‘rib chiqilgan. Bernulli, normal va Puasson taqsimotlarining xarakteristik funksiyalari misol sifatida keltirilgan. Shuningdek, xarakteristik funksiyalarning limit teoremalarni isbotlashdagi o‘rni hamda statistika va amaliy fanlardagi qo‘llanilishi tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: ehtimollar nazariyasi, xarakteristik funksiya, tasodifiy miqdor, matematik kutilma, normal taqsimot, Puasson taqsimoti, limit teorema.
Iqtidorli talabalar bo‘limi web saytini ishlab chiqish (TATU misolida)
Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida iqtidorli talabalar bilan ishlash jarayonlarini raqamlashtirish masalalari Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti (TATU) misolida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi iqtidorli talabalarning ilmiy yutuqlari, maqolalari, olimpiada natijalari va intellektual salohiyatini yagona bazada jamlovchi, ularning portfoliosini avtomatik tahlil qilib, reytingini hisoblovchi interaktiv veb-portalni ishlab chiqishdan iborat. Platforma zamonaviy arxitektura asosida qurilgan bo‘lib, mijoz qismi reaktiv kutubxonalar, server qismi esa yuqori unumdorlikka ega asinxron dasturlash tillarida yaratilgan. Maqolada ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash, kesh xotirasi yordamida ishlash tezligini oshirish va avtomatlashtirilgan reyting tizimini joriy etish yechimlari chuqur yoritilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ushbu platforma ta’lim muassasasida iqtidorli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash va nomdor stipendiyalarni shaffof taqsimlashda muhim asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: iqtidorli talabalar, interaktiv portal, reyting tizimi, raqamlashtirish, veb arxitektura, axborot xavfsizligi.
Oliy ta’limda generativ sun’iy intellektni integratsiya qilish: o‘quv natijalarini baholash va akademik halollik muammolari
Ushbu maqolada oliy ta’lim tizimida generativ sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish, uning ta’lim sifatiga ta’siri, o‘quv natijalarini baholashdagi o‘zgarishlar hamda akademik halollik bilan bog‘liq muammolar tahlil qilingan. Shuningdek, generativ sun’iy intellektning afzalliklari, kamchiliklari va xalqaro tajribalar asosida uni ta’lim tizimiga samarali integratsiya qilish masalalari yoritilgan. Maqolada zamonaviy AI texnologiyalaridan foydalanishda talaba va o‘qituvchilarning mas’uliyati ham muhim ekanligi ta’kidlangan. Kalit so‘zlar: generativ sun’iy intellekt, oliy ta’lim, akademik halollik, raqamli texnologiyalar, baholash tizimi, ChatGPT, ta’lim sifati
Elektron pochta tizimlarida fishing (phishing) hujumlarini aniqlashda neyron tarmoqlari va mashinali o‘qitish modellarining qiyosiy tahlili
Ushbu maqolada elektron pochta tizimlarida eng ko‘p tarqalgan kiber-tahdidlardan biri bo‘lgan fishing (Phishing) hujumlariga qarshi kurashishda sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘rni tadqiq etilgan. Tadqiqot doirasida fishing xabarlarining o‘ziga xos lingvistik va tarkibiy belgilarini aniqlashda an’anaviy ekspert tizimlari, klassik mashinali o‘qitish algoritmlari (Qaror qabul qilish daraxtlari, Tayanch vektorlar usuli) va zamonaviy sun’iy neyron tarmoqlarining ishlash prinsiplari kodlarsiz, konseptual-mantiqiy yondashuv asosida tahlil qilingan. Shuningdek, turli intellektual modellar va algoritmlarning fishing kontentini aniqlash tezligi, aniqlik darajasi hamda moslashuvchanlik xususiyatlari o‘zaro qiyoslanib, ularning afzallik va kamchiliklari umumlashtirilgan jadval ko‘rinishida taqdim etilgan. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, kiberxavfsizlik, fishing hujumlari, mashinali o‘qitish, sun’iy neyron tarmoqlari, ekspert tizimlari, matn semantikasi, qiyosiy tahlil.
Axborot xavfsizligi tizimlarida intellektual agentlarning BDI (Belief-Desire-Intention) modelini qo‘llash konseptual asoslari
Ushbu maqolada zamonaviy kiber-tahdidlarga qarshi kurashishda axborot xavfsizligi tizimlarining avtonomligi va samaradorligini oshirish masalalari tadqiq etilgan. An'anaviy xavfsizlik vositalarining dinamik hujumlarga nisbatan sust reaksiyasi muammosiga yechim sifatida sun'iy intellektning intellektual agentlar nazariyasiga asoslangan BDI (Belief-Desire-Intention) modeli taklif qilingan. Maqolada kiber-mudofaa tizimlarida BDI modelining konseptual arxitekturasi ishlab chiqilgan bo'lib, unda tarmoq holatini baholash (Belief), xavfsizlik maqsadlarini shakllantirish (Desire) va kiberhujumlarni bartaraf etish strategiyalarini tanlash (Intention) jarayonlarining mantiqiy o'zaro bog'liqligi tizimli-tahliliy sxemalar orqali yoritib berilgan. Shuningdek, BDI modelining statik qoidalarga asoslangan an'anaviy tizimlardan ustunlik jihatlari qiyosiy tahlil qilingan. Kalit so'zlar: Sun'iy intellekt, axborot xavfsizligi, intellektual agent, BDI modeli, kiber-mudofaa, avtonom tizimlar, qaror qabul qilish logikasi, kiberhujum.
Telekommunikatsiya tarmoqlarining sifatli ishlashini ta'minlashda sun'iy intellektning o'rni
Zamonaviy telekommunikatsiya tarmoqlari tobora murakkablashib, katta hajmdagi ma'lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlashni talab qilmoqda. Ushbu tadqiqotda sun'iy intellekt (AI) va mashinaviy o'qitish (ML) algoritmlaridan tarmoq monitoringi, anomaliyalarni aniqlash, nosozliklarni oldindan bashorat qilish va xizmat sifatini (QoS) oshirishda foydalanish imkoniyatlari o'rganildi. 50 000 ta kuzatuv nuqtasidan iborat dataset ustida Random Forest, XGBoost va LSTM modellari taqqoslab sinab ko'rildi. Tajriba natijalari LSTM modelining eng yuqori aniqlikka (93,1%) erishganini ko'rsatdi. Model nosozliklarni o'rtacha 47 daqiqa oldin aniqlay oldi. Tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, AI asosidagi boshqaruv tizimlari zamonaviy, jumladan 5G va istiqbolli 6G tarmoqlarida infratuzilmaning samarali ishlashini ta'minlovchi muhim komponentga aylanib bormoqda. Kalit so'zlar: sun'iy intellekt, telekommunikatsiya tarmoqlari, mashinaviy o'qitish, LSTM, Random Forest, XGBoost, anomaliyalarni aniqlash, QoS, 5G, tarmoq monitoringi.
The role of English in the education system, which is becoming a world language
Today, the demand for English is increasing day by day, and as a result, the education system is also undergoing major changes. This article is dedicated to clarifying the place of the English language in the world and in Uzbekistan and reforms in the education system. Also, information about the mechanism of education in the process of teaching English is presented. Keywords: language development, EF EPI international test, ongoing reforms, IELTS grant-2023
Ehtimollik nazariyasi: matematik asoslari va hayotiy tatbiqlari
Ushbu maqolada ehtimollik nazariyasining fundamental tushunchalari, tarixiy shakllanish bosqichlari, matematik asoslari hamda turli sohalardagi amaliy tatbiqlari keng ko'lamda tahlil qilingan. Maqolada ehtimollik nazariyasining asosiy qonunlari — to'liq ehtimollik formulasi, Bayes teoremasi va Bernulli sxemasi — misol va izohlar bilan tushuntirilgan. Bundan tashqari, matematik statistika, sun'iy intellekt, iqtisodiyot va tibbiyot sohalaridagi qo'llanilishi atroflicha yoritilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, ehtimollik nazariyasi zamonaviy fan va texnologiyaning asosiy vositalaridan biri bo'lib, uning chuqur o'rganilishi amaliy muammolarni hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so'zlar: ehtimollik, hodisa, tasodifiy o'zgaruvchi, Bayes teoremasi, Bernulli sxemasi, matematik statistika, taqsimot qonuni
Yoshlarda moliyaviy savodxonlikni shakllantirish: muammo va yechimlar
Ushbu maqolada yoshlar o‘rtasida moliyaviy savodxonlikning hozirgi holati, uni shakllantirish yo‘lidagi to‘siqlar va samarali yechimlar ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Pul boshqaruvi, jamg‘arma madaniyati va iste’mol psixologiyasi kabi tushunchalarning yoshlar xulq-atvoriga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot davomida moliyaviy savodxonlikning shaxs iqtisodiy farovonligiga va umuman davlat iqtisodiyotiga bevosita bog‘liqligi asoslab beriladi. Shuningdek, maqolada ta’lim muassasalari, oila va davlatning ushbu jarayondagi hamkorligiga doir amaliy tavsiyalar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: moliyaviy savodxonlik, yoshlar, byudjet rejalashtirish, jamg‘arma madaniyati, iste’mol psixologiyasi, iqtisodiy ta’lim, investitsiya, moliyaviy xulq-atvor
Hodisalar va ularning turlari. Hodisalar algebrasi va Sigma algebrasi
Ushbu maqolada ehtimollar nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri bo‘lmish hodisa tushunchasi, ularning turlari (muqarrar, mumkin, mumkin emas, teng imkoniyatli) tahlil qilinadi. Hodisalar ustida bajariladigan asosiy amallar (yig‘indi, ko‘paytma, ayirma, qarama-qarshi hodisa) va ularning xossalari keltiriladi. Hodisalar algebrasining formal ta’rifi, uning chekli to‘plamlar uchun qo‘llanilishi va muayyan cheklovlari ko‘rsatiladi. Sigma-algebraning to‘liq ta’rifi, uning sanoqli birlashmaga nisbatan yopiqlik xususiyati va cheksiz fazolardagi roli asoslab beriladi. Borel to‘plamlari va sigma-algebralarning ehtimollik maydonini qurishdagi ahamiyati yoritiladi. Kalit so‘zlar: Hodisa, hodisalar algebrasi, sigma-algebra, elementar hodisalar fazosi, yopiq amallar, Borel to‘plamlari.
Katta hajmli ma’lumotlar to’plamlari bilan ishlashning asosiy tamoyillari
Ushbu maqolada zamonaviy axborot texnologiyalari sharoitida MATLAB dasturiy majmuasining katta hajmli ma’lumotlar (Big Data) bilan ishlash imkoniyatlari ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida an’anaviy xotira yetishmovchiligi muammolarini hal etishda "Out-of-Core" hisoblash arxitekturasining o‘rni va ahamiyati batafsil yoritib berilgan. Maqolada Datastore mexanizmining ma’lumotlar oqimini boshqarishdagi funksiyalari hamda Tall arrays vositasining "Lazy Evaluation" (kechiktirilgan hisoblash) tamoyili asosida ishlash samaradorligi ilmiy asoslab beriladi. Shuningdek, parallel hisoblash texnologiyalarini qo‘llash orqali algoritmlarning vaqt bo‘yicha murakkabligini optimallashtirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Olingan natijalar katta hajmli strukturaviy va strukturaviy bo‘lmagan ma’lumotlarni tahlil qilishda MATLAB muhitining yuqori samaradorligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: MATLAB, Big Data, Datastore, Tall arrays, Parallel hisoblash, MapReduce, Lazy Evaluation.
Vektorlarni qayta ishlashga mo‘ljallangan asosiy matematik funksiyalar
Ushbu maqolada vektorlarni qayta ishlashga mo‘ljallangan asosiy matematik funksiyalar va ularning amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Vektor norma funksiyasi, skalyar ko‘paytma, vektor proeksiyasi hamda gradient hisoblash usullari ko‘rib chiqilib, ularning MATLAB muhitidagi ishlash prinsipi yoritiladi. Shuningdek, mazkur funksiyalarning sun’iy intellekt, mashinali o‘qitish va raqamli signal qayta ishlash tizimlaridagi ahamiyati o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari vektorli hisoblash usullari zamonaviy texnologiyalarda yuqori samaradorlikka ega ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: vektorli hisoblash, MATLAB muhiti, norma funksiyasi, gradient algoritmlari, vektor proeksiyasi, skalyar ko‘paytma, matematik modellashtirish, signal qayta ishlash, sun’iy intellekt, optimallashtirish usullari
Uzluksiz tasodifiy miqdor, taqsimot qonuni, zichlik funksiyasi va sonli xarakteristikalar
Mazkur maqolada uzluksiz tasodifiy miqdor, uning taqsimot qonuni, ehtimollik zichlik funksiyasi hamda sonli xarakteristikalari ilmiy va nazariy jihatdan tahlil qilingan. Uzluksiz tasodifiy miqdorlarning asosiy xossalari, matematik kutilma, dispersiya va o‘rtacha kvadratik chetlanish kabi ko‘rsatkichlarning mazmuni yoritilgan. Shuningdek, normal taqsimot qonuni va uning amaliy ahamiyati haqida ma’lumot berilgan. Maqolada ehtimollar nazariyasining rivojlanishiga hissa qo‘shgan turli davlat olimlarining ilmiy qarashlari keltirilgan hamda uzluksiz tasodifiy miqdorlarning iqtisodiyot, texnika, tibbiyot va axborot texnologiyalaridagi qo‘llanilishi bayon etilgan. Kalit so‘zlar: Uzluksiz tasodifiy miqdor, ehtimollar nazariyasi, taqsimot qonuni, ehtimollik zichlik funksiyasi, matematik kutilma, dispersiya, o‘rtacha kvadratik chetlanish, normal taqsimot, matematik statistika, statistik tahlil
Yengil sanoat sohasida zichlikni nazorat qilishda optoelektron qurilmalar
Ushbu maqolada yengil sanoat korxonalarida to'qima va gazlama mahsulotlarining zichligini (chiziqli zichlik, g/m²) real vaqt rejimida nazorat qilishda qo'llaniladigan optoelektron qurilmalar tahlil qilingan. Infraqizil sensorlar, lazer diodalari va fotodetektor tizimlar asosida qurilgan o'lchov komplekslarining ishlash printsipi, texnik xarakteristikalari va ishlab chiqarish liniyalarida joriy etilishi ko'rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, optoelektron texnologiyalarini qo'llash mahsulot sifatini nazorat qilish aniqligini 3–5 baravar oshirishi va chiqindilarni 12–18% ga kamaytirishi mumkin. Kalit so'zlar: optoelektron qurilma, zichlik nazorati, infraqizil sensor, lazer diodi, fotodetektor, to'qimachilik sanoati, avtomatik nazorat tizimi, sifat menejmenti.
Sun'iy intellekt asoslarida neyron tarmoqlar: tuzilishi, o'qitish usullari va amaliy qollanilishi
Ushbu maqolada sun'iy intellekt asoslarida neyron tarmoqlarning tuzilishi, o'qitish usullari va ularga asoslangan tizimlarni amaliy tatbiq etish yo'llari atroflicha ko'rib chiqilgan. Neyron tarmoqlarning biologik asoslari, matematik modeli, turli arxitekturalari va o'rganish algoritmlari tahlil qilingan. To'liq ulangan tarmoqlardan tortib, konvolyutsion, rekurrent va transformer arxitekturalarining afzalliklari, qo'llanilish sohalari hamda cheklovlari qiyosiy tarzda o'rganilgan. Shuningdek, ta'lim, tibbiyot, sanoat va telekommunikatsiya sohalarida neyron tarmoqlarni joriy etishning dolzarb holatlari va texnik natijalari muhokama qilinadi. Maqola oxirida ushbu sohadagi muammolar va kelgusidagi rivojlanish istiqbollari bayon etilgan. Kalit so'zlar: neyron tarmoq, sun'iy intellekt, chuqur o'rganish, konvolyutsion tarmoq, rekurrent tarmoq, backpropagation, aktivatsiya funksiyasi, transformer.
5G texnologiyasining asosiy tamoyillari va telekommunikatsiyaga ta’siri
Mazkur maqolada zamonaviy telekommunikatsiya sohasining asosiy rivojlanish yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan 5G texnologiyasining asosiy tamoyillari va butun telekommunikatsiya tizimiga ko‘rsatadigan ta’siri chuqur tahlil qilingan. Maqolada Low Earth Orbit (LEO) sun’iy yo‘ldoshlariga o‘xshash tarzda, an’anaviy 4G tarmoqlaridan tubdan farqli ravishda yuqori tezlik, ultra past kechikish va masshtabli ulanish imkoniyatlariga ega bo‘lgan 5G tizimlarining texnologik asoslari batafsil yoritilgan. Shuningdek, eMBB, URLLC va mMTC kabi uchta asosiy xizmat turi, Massive MIMO, Beamforming, Network Slicing, mmWave chastotalari va 5G NR standartlari kabi texnologik yechimlarning mexanizmlari va ishlash tamoyillari ko‘rib chiqilgan. Ericsson, Nokia, Huawei, Qualcomm kabi yetakchi kompaniyalar tomonidan amalga oshirilayotgan yechimlarning hozirgi holati, afzalliklari hamda kamchiliklari tahlil etilgan. An’anaviy 4G tarmoqlari bilan solishtirganda 5G ning yuqori sig‘im, past kechikish (1 ms gacha), millionlab qurilmalarni bir vaqtning o‘zida ulash va energiya samaradorligi kabi ustunliklari asoslab berilgan. Maqolada sun’iy intellekt va Edge Computing bilan integratsiyalashgan 5G ning IoT, aqlli shaharlar, avtonom transport, masofaviy tibbiyot va sanoat 4.0 kabi sohalardagi amaliy qo‘llanilishi hamda telekommunikatsiya operatorlarining biznes modellari o‘zgarishiga ta’siri ko‘rsatilgan. Shuningdek, ochiq kodli loyihalar va standartlashtirish jarayonlari (3GPP) ham tahlil qilinib, kelajakdagi 6G texnologiyasi va generativ AI integratsiyasi orqali yanada aqlli va moslashuvchan telekommunikatsiya tarmoqlarining istiqbollari baholangan. Tadqiqot natijalarida 5G texnologiyasining korxona xarajatlarini optimallashtirish, aloqa sifatini oshirish, yangi xizmatlar yaratish hamda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishdagi muhim ahamiyati asoslab berilgan. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ushbu texnologiyalarni joriy etishning strategik imkoniyatlari, infratuzilma modernizatsiyasi zarurati va raqobatbardoshlikni oshirishdagi roli alohida ta’kidlangan. Kalit so‘zlar.5G, beshinchi avlod aloqa, Massive MIMO, Network Slicing, Beamforming, mmWave chastotalari, past kechikish (URLLC), katta miqyosli mashina aloqasi (mMTC), kuchaytirilgan mobil broadband (eMBB), 5G NR standarti, Edge Computing, sun’iy intellekt integratsiyasi, IoT infratuzilmasi, aqlli shaharlar, raqamli iqtisodiyot, telekommunikatsiya operatorlari, avtonom tarmoqlar, raqamli transformatsiya, 4G dan 5G ga o‘tish
Conceptual and theoretical foundations of assessment
This thesis examines the conceptual and theoretical foundations of educational assessment, tracing its development from traditional psychometric models towards contemporary learner-centred and competency-based approaches. The study analyses the evolution of assessment theory through the contributions of major scholars such as Bloom, Black and Wiliam, Sadler, Hattie, Nicol and Macfarlane-Dick, and others who emphasised the formative role of assessment in supporting learning and developing competencies. Particular attention is given to formative assessment, feedback mechanisms, self-regulated learning, competency-based education, and the relationship between assessment and curriculum design. Key words: Educational assessment, formative assessment, summative assessment, feedback, self-regulated learning, competency-based education, higher education, assessment theory, curriculum alignment, learning-oriented assessment, student-centred learning, assessment reform, digital assessment, higher education reform in Uzbekistan
Peer Feedback and Peer Grading in Context
This section of the thesis examines peer feedback and peer grading as two major forms of peer assessment in higher education. The study analyses their educational purposes, practical implementation, and influence on student learning within contemporary learner-centred assessment frameworks. Particular attention is given to the distinction between peer feedback as a developmental and communicative process and peer grading as a formal evaluative practice involving the assignment of marks or scores according to established criteria. The research highlights the growing shift in higher education from traditional teacher-dominated feedback models toward more interactive and student-centred approaches that encourage learner autonomy, reflective thinking, and active engagement in the assessment process. Peer feedback is presented as an important mechanism for improving students’ understanding of quality standards, strengthening analytical thinking, and promoting self-regulated learning. The section also demonstrates that students benefit both from giving and receiving feedback, as the process enhances evaluative judgement, metacognitive awareness, and collaborative learning skills. Furthermore, the study explores the reliability and fairness of peer grading, drawing on empirical research showing that student-assigned grades can achieve moderate to high levels of agreement with teacher evaluations when supported by transparent criteria, structured rubrics, and adequate training. The role of technology in facilitating online peer assessment, anonymous reviewing, and digital feedback systems is also examined as an increasingly important component of modern higher education assessment practices. The findings indicate that successful implementation of peer feedback and peer grading depends not only on technical assessment design but also on the creation of supportive and trusting classroom environments. In the context of higher education reform in Uzbekistan, peer-based assessment is identified as a valuable strategy for improving feedback quality, increasing student participation, and developing professional competencies required for lifelong learning. Key words: Peer feedback, peer grading, peer assessment, formative assessment, student-centred learning, feedback process, evaluative judgement, assessment criteria, rubric-based assessment, self-regulated learning, metacognitive skills, collaborative learning, digital assessment, online peer assessment, anonymous feedback, reflective learning, assessment reliability, assessment fairness, higher education assessment, competency development, higher education reform in Uzbekistan.
This section of the thesis provides a comprehensive overview of peer assessment as an important component of contemporary educational assessment practices. The study examines peer assessment within the broader framework of formative and summative assessment and analyses its theoretical foundations in collaborative learning, constructivist pedagogy, and self-regulated learning theory. Particular attention is given to the role of peer assessment in promoting active student participation, reflective thinking, metacognitive development, and academic collaboration. The research highlights that peer assessment is not only an alternative method of evaluation but also a pedagogical strategy that supports deeper learning and learner autonomy. Drawing on the theories of Lev Vygotsky and subsequent educational researchers, the section explains how peer interaction and collaborative feedback contribute to the co-construction of knowledge and the development of evaluative judgement. The study also discusses the different forms of peer assessment, including peer grading, qualitative feedback, rubric-based assessment, and anonymous review systems. Furthermore, the section analyses the main factors influencing the effectiveness of peer assessment, such as clear assessment criteria, student training, supportive classroom environments, and transparency in the assessment process. The research acknowledges challenges related to reliability, friendship bias, and students’ confidence in evaluating others’ work, while emphasising that properly designed peer assessment programmes can achieve high levels of validity and educational value. The findings demonstrate that peer assessment contributes not only to improved academic performance but also to the development of critical thinking, communication skills, collaborative problem-solving, and professional competencies. In the context of higher education reform in Uzbekistan, peer assessment is presented as a valuable learner-centred approach capable of enhancing assessment quality and increasing student engagement in the educational process. Key words: Peer assessment, formative assessment, summative assessment, peer feedback, peer grading, collaborative learning, self-regulated learning, metacognition, evaluative judgement, assessment for learning, rubric-based assessment, anonymous feedback, learner-centred education, critical thinking, reflective learning, higher education assessment, student engagement, competency development, educational assessment, higher education reform in Uzbekistan.
Peer, Self, and Teacher Assessment: Reliability, Validity, and Bias
This section of the thesis analyses the three major forms of assessment used in higher education — teacher assessment, peer assessment, and self-assessment — with particular attention to their reliability, validity, and vulnerability to systematic bias. The study explores the theoretical foundations of each assessment type and evaluates their effectiveness through the works of prominent educational researchers such as Brookhart, Wiggins, Topping, Falchikov, Zimmerman, Messick, and others. The research demonstrates that assessment is not merely a tool for grading student performance but an essential component of learning, reflective thinking, and competency development. The findings suggest that no single assessment method is universally superior; rather, effective educational assessment requires a balanced integration of teacher, peer, and self-assessment approaches. The thesis concludes that modern assessment practices should promote active student participation, critical thinking, metacognitive awareness, and lifelong learning competencies, all of which are central to the ongoing educational reforms in Uzbekistan. Key words: Teacher assessment, peer assessment, self-assessment, reliability, validity, assessment bias, formative assessment, rubric-based assessment, inter-rater reliability, intra-rater reliability, authentic assessment, self-regulated learning, evaluative judgement, metacognition, competency-based assessment, learner-centred assessment, assessment fairness, assessment transparency, higher education reform in Uzbekistan.
6G tarmoqlarida sun'iy intellekt (AI) va mashinali o‘rganish (ML) texnologiyalarining integratsiyasi: imkoniyatlar va muammolar
Ushbu maqolada oltinchi avlod mobil aloqa tizimi – 6G tarmoqlarida sun’iy intellekt (Artificial Intelligence – AI) va mashinali o‘rganish (Machine Learning – ML) texnologiyalarining integratsiyasi masalalari tahlil qilinadi. Zamonaviy telekommunikatsiya tizimlarining rivojlanishi natijasida ma’lumotlar hajmining keskin ortishi, ultra past kechikishli aloqa talabi va milliardlab IoT qurilmalarining ulanishi yangi avlod tarmoqlarini yaratishni talab qilmoqda. Shu sababli 6G tarmoqlarida AI-native arxitekturasi, intellektual chekka hisoblash (Intelligent Edge Computing) hamda tarmoqni avtomatik boshqarish texnologiyalari muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada 5G va 6G tizimlarining texnik ko‘rsatkichlari qiyosiy tahlil qilinib, sun’iy intellekt asosida tarmoq samaradorligini oshirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, 6G tarmoqlarining amaliy qo‘llanish sohalari, jumladan golografik aloqa, raqamli egizaklar va avtonom transport tizimlari misolida yoritiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, AI va ML texnologiyalarining integratsiyasi 6G tarmoqlarida spektr samaradorligini oshirish, tarmoqni optimallashtirish va yangi xizmatlarni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Ilmiy va muhandislik ma'lumotlarini vizual taqdim etishning samarali usullari
Ushbu maqolada murakkab ilmiy va muhandislik ma'lumotlarini vizuallashtirishning zamonaviy usullari va ularning ma'lumot tahlilidagi o'rni tadqiq qilingan. Tadqiqotda ma'lumotlar zichligini boshqarish, kognitiv yuklamani kamaytirish va ko'p o'lchovli ko'rsatkichlarni grafik shaklga o'tkazishning samarali usullari tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada grafik dizaynning "Data-Ink" prinsipi va muhandislik grafikasi uchun mos ranglar palitrasini tanlash masalalari ko'rib chiqilgan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, to'g'ri tanlangan vizualizatsiya usuli ilmiy natijalarning o'qilishi va iqtiboslik darajasini sezilarli darajada oshiradi. Kalit so‘zlar: vizualizatsiya, muhandislik ma'lumotlari, kognitiv idrok, Data-Ink ratio, grafik tahlil, MATLAB, Python Seaborn
O‘zaro bog‘liq va bog‘liqsiz bo‘lgan tasodifiy miqdorlar ketma-ketligi uchun Markaziy Limit Teoremasi
Ushbu mavzuda o‘zaro bog‘liq va bog‘liqsiz tasodifiy miqdorlar ketma-ketligi uchun Markaziy Limit Teoremasining asosiy tushunchalari o‘rganiladi. Tasodifiy miqdorlarning yig‘indisi yoki o‘rtacha qiymati ma’lum shartlar bajarilganda normal taqsimotga yaqinlashishi tahlil qilinadi. Bog‘liqsiz va bog‘liq tasodifiy miqdorlar uchun teoremaning qo‘llanish shartlari, matematik ifodasi hamda amaliy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Mavzu ehtimollar nazariyasi va matematik statistikaning muhim nazariy asoslaridan biri hisoblanadi. Kalit so‘zlar: Markaziy Limit Teoremasi, tasodifiy miqdor, normal taqsimot, matematik kutilma, dispersiya, ehtimollar nazariyasi, statistik tahlil, bog‘liq va bog‘liqsiz tasodifiy miqdorlar.